Toespraak Dodenherdenking 2019

In vrijheid kiezen

Toespraak van burgemeester dr. J.W.A. van Dijk ter gelegenheid van de herdenking van de gevallenen op 4 mei 2019

“Ik ken een man die ‘nee’ zei tegen onrecht. Toen iedereen ‘ja’zei of zweeg. Een man die zei: “Ik ben tegen” en dat niet alleen dacht maar ook deed.
Ik ken een vrouw die ‘ja’ zei. Toen haar de vraag werd gesteld… een mens een schuilplaats te geven… tegen onderdrukking en geweld. Geraakt door wat ze zag… keerde zij haar blik niet af.” 

Woorden uit het lied “Een mens” dat Renee van Bavel vorig jaar zong tijdens de Nationale Dodenherdenking. Straks zal Mathilde Key het hier voor ons zingen.

* * *

Zouden wij opstaan als het onrecht de kop opsteekt?
Zeggen wij ‘ja’ als iemand in nood naar ons kijkt?
Durven u en ik het aan om met gevaar voor eigen leven anderen te redden?

Blijven we stil als mensen de mond wordt gesnoerd en ze worden buitengesloten? Als intolerantie, vooroordelen en discriminatie de kop opsteken? 
En misschien zullen we toch wegkijken als mensen worden opgepakt, afgevoerd en vermoord. Gaan onverschilligheid en ontkenning ons dan als zelfbescherming omringen? “Och, het valt wel mee toch!”.

Die donkere en dreigende stilte. 
Die stilte van wel weten wat er speelt. Horen wat er geroepen wordt. Maar het er niet over hebben en er ook niet echt iets aan doen. Je doof houden om “de lieve vrede te bewaren”. 
Die stilte van het zwijgen als er juist tegenspraak nodig is om het opstekende onrecht te keren. Je mond houden omdat zwijgen veiliger lijkt.
Die stilte van je doof houden en zwijgen, durf je die te doorbreken?
 
Wat schuilt er in zo´n stilte een sluipend gevaar. Een gevaar dat onze waarden, onze democratische rechtsstaat en uiteindelijk de vrijheid van ons allen bedreigt. 
Dat gold in de jaren 30, aan de vooravond van die Tweede Wereldoorlog, toen het nationaal-socialisme de kop opstak met zijn opruiende en oorlogszuchtige taal. Maar zou dat niet evenzeer vandaag de dag nog gelden? 

* * *
  
En toch zijn er dan, als het oorverdovend stil lijkt te blijven, mensen die opstaan en van zich laten horen. Mensen die, zoals Renee van Bavel zingt, “…als ze oog in oog komen te staan met onrecht dat wordt aangedaan… dat gewoon doen (hun stem verheffen en)… niet nadenken over gevolgen en gevaar ”.
Mensen die bereid zijn hun eigen belangen op te offeren voor de ander, de verdrukte, de vrijheid. Mensen die het licht verkiezen boven de duisternis en het recht boven onrecht. Mensen die achter de angst van hun verzet de moed hebben op te staan. Voor anderen in de bres springen. Want onverdraagzaamheid mag niet onweersproken blijven. Het kan de mensheid vernietigen, zo giftig is het. Zegt het spreekwoord niet dat wie haat zaait, geweld zal oogsten?

* * *

Vandaag herdenken wij de gevallenen in die vreselijke Tweede Wereldoorlog, de slachtoffers in Indië, Nieuw-Guinea… en hen die waar ook ter wereld tijdens vredesmissies vielen. Die gruwelijke Tweede Wereldoorlog was een catastrofe in onze geschiedenis. “Een breuk in onze beschaving” zoals hier in ons monument gebeiteld staat. Maar het is helaas niet het eindpunt van de menselijke wreedheden. “De geschiedenis herhaalt zich niet”, zo zeggen we tegen elkaar. Maar oorlogen… oorlogen blijken zich daarvan niets aan te trekken. En zal dat ooit ophouden?

* * *
 
“Ze komen als het donker is. Ze slaan op de deur, ze schreeuwen. Laat mijn vader hen binnen? Zijn het Duitse soldaten…? … Ze stormen de slaapkamer in en kondigen aan dat we het huis uit moeten… We mogen één koffer voor ons vieren meenemen. Ik kan mijn benen niet in beweging krijgen… ‘Eruit. Nu. Tijd voor jullie om een reisje te gaan maken’ (dreunt het door de kamer).”

…Op het station schreeuwende officieren en huilende kinderen…

“De treinwagon lijkt op geen van de wagons waar ik ooit in heb gezeten. Het is geen passagierstrein. Het is een trein voor het vervoer van vee of goederen. We zijn een lading mensen. Er zitten honderd van ons in één wagon. Er is één brood… één emmer water… één emmer voor onze uitwerpselen. Het ruikt er naar zweet en ontlasting. Mensen sterven onderweg.”

…De trein gaat verder en verder, dag na dag. Waar naartoe? Wat gaat er gebeuren?...

Dan gaan de deuren open van de veewagon. “We vallen bijna uit de wagon, botsen tegen anderen aan… Ik zie een menigte donkere winterjassen samengepakt op een smal stukje aarde… het geel van de verplichte sterren… een bord met ARBEIT MACHT FREI… het eindeloze prikkeldraad, lage gebouwen… in de verte schoorstenen.
Mannen in uniformen duwen ons… Ze schreeuwen enkel eenvoudige bevelen. Hierheen. Daarheen. De mannen worden in een aparte rij gedreven. Ik zie mijn vader naar ons zwaaien… 
‘Als je boven de veertien en onder de veertig bent, blijf je in deze rij staan’ zegt een officier. ‘Boven de veertig, ga naar links…’. Nu is het onze beurt… mijn moeder wordt naar links gedirigeerd. Ik wil haar volgen… (Maar mijn zus) en ik worden naar rechts geduwd… We houden halt bij een aantal lage gebouwen… Vrouwen in gestreepte tenues… gevangenen die de leiding hebben over de anderen… ‘Wanneer zie ik mijn moeder weer?’ vraag ik (aan één van hen)… Ze wijst naar de rook die omhoogkomt uit een van de schoorstenen in de verte. ‘Je moeder wordt daar verbrand’, zegt ze. ‘Je kunt maar beter beginnen met in de verleden tijd over haar te praten’.” 

* * *

Onbeschrijfelijk… Ongelooflijk… Ontluisterend… Onmenselijk…

En toch gebeurde het. Edith Eva Eger, ze overleefde Auschwitz en schreef haar aangrijpende verhaal na de oorlog in haar boek “De keuze. Leven in vrijheid”. Een boek waarin ze die vreselijke ervaringen deelt om ons wakker te schudden maar ook voorhoudt dat we altijd een keuze hebben. Groot of klein. Kiezen voor het licht of de duisternis. Kiezen tussen recht of onrecht, tussen vrijheid of onvrijheid. 

* * *

Vanavond zijn wij hier bijeengekomen om de miljoenen slachtoffers van oorlogen en onderdrukking te herdenken. In stilte. Want… “als de emoties te groot zijn, word je sprakeloos. Dan komt de taal tot stilstand” (Diederik van Vleuten; in NC-magazine voorjaar 2019).
Laten we daarom straks stil zijn om de stemmen van de slachtoffers te horen. Stemmen die ons wakker moeten schudden. 
Laten we straks stil zijn om ook de stemmen van hoop te horen. Stemmen die ons willen aanvuren om onze stem te verheffen. Op te staan tegen  tegen onverdraagzaamheid, onrecht en onvrijheid.

Burgemeester Asje van Dijk
4 mei 2019
 

Naar overzicht